« سَتَجِدُونَ آخَرِينَ » - تا - « أُرْكِسُوا فِيها » 91 طبرى : اين جمله شرح اخلاق آنهائى است كه منافق بودند ، و براى آسايش از جنگ و اسارت اظهار اسلام ميكردند ، ولى كافر بودند ، چون آنگاه كه با كافران رو برو ميشدند معبود آنها را مىپرستيدند تا از شر آنها آسوده باشند ، و از ابن عبّاس روايت شده است : بسا اشخاص كه اظهار اسلام ميكردند و چون مشركين به آنها ميگفتند : اين سنگ يا چوب يا اين سوسك و عقرب را خداى خود بشماريد قبول ميكردند . « سُلْطاناً مُبِيناً » 91 فخر : براى اين كلمات دو معنى متصور است : اول : دليل ظاهر و روشن داريد بر جواز كشتن آنها ، چون حيله ميكنند و نزد كافران اظهار كفر مينمايند . دوم - خداوند بكشتن آنها اذن ميدهد و شما را بر ايشان مسلط مىكند . سخن ما : در جمله ى اوّل « فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ » فهمانده شده است با مردم منافق مدارا جايز نيست ، و بجمله ى « وَاللَّه أَرْكَسَهُمْ » معرّفى شده‌اند آنگونه مردم كه بواسطه ى نفاق و دوروئى مانند كسى هستند كه خود را وارونه كرده‌اند ، و نتيجه ى كار منافق اين است كه بجاى جلو رفتن و بهره بردن از وقت و كار خود به عقب برگشته و وارونه شده هستند كه وقت و نيروى خود را تلف ميكنند ، و با جمله ى « أتُرِيدُونَ أَنْ - تَهْدُوا » فهمانده شده است : نفاق و دوروئى نشانه ى گمراهى است و خوى كج ، و آن را كه در سرشت خوى و خلقت كج شده است و نميتواند در يك راه راست برود ، و با هر دسته اى برنگى در ميآيد ، اميد راستروى و هدايت به او نبايد داشت كه خوى تربيتپذير ندارند « 1 » .

--> ( 1 ) منافقين آندسته مردم بودند كه براستى به حق ايمان نداشتند ، و ملاك ارزشها نزد آنان همان ملاكهاى عصر جاهلى بود ، و از روى ناچارى در مقابل مسلمين و قدرت اسلام تن بقبول ظاهرى و لفظى داده بودند و در هر فرصت كفر باطنى خود را آنقدر كه مقدور بود ظاهر ميساختند و غالبا زير پوشش اسلام و قرآن جنايت و خيانت ميكردند ، و فرقشان با مشركين اين بود كه آنها صريحا ميگفتند كه ما باسلام و پيغمبر ايمان نداريم و آشكارا دشمنى ميكردند و تكليف روشن بود ، امّا منافقين خود را مسلمان دو آتشه معرّفى ميكردند ، و صورت كاملا حق بجانبى نشان ميدادند ، و گاهى از خدا و پيغمبرش براى مسلمين بيشتر دلسوزى ميكردند « وَقالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ » در اين هواى گرم مصلحت نيست بجهاد رويد و از اين قبيل كارشكنىها . و ساده دلان و ظاهربينان فريب ظاهر را ميخوردند و آنها را مسلمان ميشمردند و آيهء 88 « فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ الآيه » چون نفاق امر قلبى است منافق به زودى شناخته نميشود . ( مصحّح )